ArtMeant* Project

“Sanatsal Yaratının Kusur ve Rastlantısallıkla Olan Diyalektiği”

Yazar:Ömer Uğurluoğlu

Başak Çalışır’ın sanatsal yaklaşımı, modern sanatın geleneksel estetik normlara meydan okuyan bir tavrını temsil eder. Sanatı yalnızca teknik ustalık ve biçimsel mükemmeliyet üzerinden değerlendiren klasik perspektifin ötesine geçerek, doğallık ve özgünlük kavramlarını merkeze alır. Bu bağlamda, Çalışır’ın eserlerinde biçimsel uyumsuzluklar, kusurlar ve rastlantısal dokunuşlar bilinçli bir seçimin sonucu olarak karşımıza çıkar. Bu unsurlar, yalnızca estetik bir tercihi değil, aynı zamanda sanatın ontolojik doğasına ilişkin bir sorgulamayı da yansıtır.

Sanatta kusur ve rastlantısallık, özellikle modernizmle birlikte önemli bir tartışma konusu hâline gelmiştir. Klasik sanat anlayışında kusursuzluk ve simetri bir ideal olarak sunulurken, modern ve çağdaş sanat, tam aksine, kusurun ve eksikliğin içinde saklı olan derin anlamları keşfetmeye yönelmiştir. Çalışır’ın kompozisyonlarında görülen uyumsuzluk ve düzensizlik, tam da bu düşüncenin bir uzantısı olarak değerlendirilebilir. Burada sanatçı, bilinçli bir şekilde düzenin dışında, konvansiyonel olmayan bir güzellik anlayışı geliştirir. Bu anlayış, Japon estetiğinde yer alan “Wabi-sabi” kavramıyla da örtüşebilir. Wabi-sabi, kusurluluk ve geçicilikte bulunan estetiği vurgular; Çalışır’ın sanatsal pratiği de benzer şekilde, tamamlanmamış veya düzensiz görünen imgeleri estetik bir düzleme taşıyarak izleyiciye yeni bir bakış açısı sunar.

Sanatta biçimsel mükemmeliyetin reddi, aynı zamanda bir özgürleşme eylemi olarak da okunabilir. Geleneksel sanat kuramları, güzelliği belirli oranlar, ölçüler ve kurallar çerçevesinde tanımlamaya çalışırken, Çalışır’ın yaklaşımı, güzelliğin tanımsız, öznel ve değişken olduğuna işaret eder. Kusur ve rastlantısallık, sanatçının yaratıcı sürecinde yalnızca bir yöntem değil, aynı zamanda bir felsefi duruş hâline gelir. Bu noktada, Jean-Paul Sartre’ın varoluşçuluk bağlamında ele aldığı özgürlük kavramı ile bir paralellik kurmak mümkündür. Sartre’a göre, insan kendini yaratmakta özgürdür ve varoluşu, yaptığı seçimlerle anlam kazanır. Benzer şekilde, Çalışır’ın sanatı da kendiliğindenlik ve özgünlük aracılığıyla anlam kazanır; burada her bir imge, belirli bir amaca hizmet etmekten ziyade, kendi varoluşsal sürecinin içinde değerli hâle gelir.Bu noktada izleyicinin rolü de oldukça önemlidir. Çalışır’ın sanatı, yalnızca bir estetik deneyim sunmakla kalmaz, aynı zamanda izleyiciyi yerleşik algı kalıplarını sorgulamaya teşvik eder. Sanat tarihçisi John Berger, “Görme Biçimleri” adlı eserinde, sanatın yalnızca görülen bir nesne olmadığını, aynı zamanda görme pratiğimizi de dönüştüren bir süreç olduğunu vurgular. Çalışır’ın eserleri de tam olarak bu dönüşümü hedefler: İzleyiciyi, alışılmış estetik normlardan uzaklaştırarak, görme edimini bilinçli ve sorgulayıcı bir hâle getirmeye davet eder. Kusurun ve uyumsuzluğun içinde saklı olan anlamları keşfetmeye yönlendirir ve onları estetik bir değer olarak yeniden düşünmeye sevk eder.

Özetle, Çalışır’ın sanatsal pratiği, rastlantısallık ve kusurun bilinçli bir estetik seçim olarak kullanıldığı bir alan açar. Bu yaklaşım, hem geleneksel estetik algılara eleştirel bir bakış sunar hem de izleyicinin sanatla kurduğu ilişkiyi derinleştirir. Sanatçının eserleri, yalnızca görsel bir deneyim değil, aynı zamanda varoluşsal ve felsefi bir sorgulama alanı yaratır.

Burada, mükemmellikten uzak olanın da anlam taşıdığı, uyumsuz ve düzensiz görünenin de estetik bir derinlik barındırdığı fikri öne çıkar. Sonuç olarak, Çalışır’ın sanatında kusur, yalnızca biçimsel bir unsur değil, aynı zamanda bir düşünce biçimi ve bir varoluş estetiği olarak belirir.

Kaynakça

Berger, John. Görme Biçimleri. (Çev. Yurdanur Salman). İstanbul: Metis Yayınları, 2017.

Danto, Arthur C. Sanatın Sonundan Sonra: Çağdaş Sanat ve Tarihin Ötesi. (Çev. Elif Özsayar). İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.

Deleuze, Gilles & Guattari, Félix. Felsefe Nedir? (Çev. Ali Utku, Bahadır Gülmez). İstanbul:Norgunk Yayıncılık, 2012.

Derrida, Jacques. Yapıbozum Üzerine Yazılar. (Çev. Mehmet Ruhi Demiray). İstanbul:Metis Yayınları, 2005.

Eco, Umberto. Sanat ve Güzellik Üzerine. (Çev. Ali Berktay). İstanbul: Can Yayınları, 2016.

Sartre, Jean-Paul. Varoluşçuluk. (Çev. Turhan Ilgaz). İstanbul: Say Yayınları, 2019.

Sontag, Susan. Sanat Üzerine. (Çev. Nihan Özyıldırım). İstanbul: Agora Kitaplığı, 2016.

Yanagi, Soetsu. Güzeli Görmek: Japon Estetiği Üzerine Düşünceler. (Çev. Ceren Kıymaz).İstanbul: Kolektif Kitap, 2021